szwedzkiereminiscencje

Vademecum, jak ten czas leci, XXIV

In Pamietnik on 28 Kwiecień 2013 at 11:02

Tydzien temu sprawdzalam czy zlo sie czai w panstwie dunskim, a przy okazji zaoczylam festiwal szekspirowski na scenie hamletycznej (?) zamku Kronborg. Co z kolei zaowocowalo nabyciem bilety na wystepu teatru Globe na ww. scenie. Prezentowac beda Króla Leara, skad inad ulubiona sztuke Steva Jobsa, którego biografie wlasnie czytam. Nadal nie wyrobilam sobie opinii jaki ten Steve tak na parwde byl – poza tym, ze jablkowaty – ale niewykluczone, ze znalazlabym w nim bratnia dusze. Tez operowal na styku humanistyki i techniki, laczac z zacieciem artysycznym – duza zasluga biografa, za wysuniecie osobowosci na plan pierwszy.

ksiezyc-nad-lousiana

Tak wiec ilustracje do dzisiejszej porcji Vademecum pochodzic beda z zeszlorocznej wycieczki. Wiosna, na razie, ciagle jeszcze niesmiala, choc zaczal nas juz rozpieszczac nadmiar swiatlu. Sami Szwedzi budza sie tez z zimowego letargu i kompulsywnie spiesza wyzyc w spotkaniach towarzyskich i sportach wodnych. Do zobaczenia za tydzien.

drrrzewo-zapetlone

Krajobraz postindustrialny

 

Podobnie jak Stany Szwecja obfituje w porzucone, a niegdys bogate i prezne osrodki przemyslowe, niemal surrealistycznie umieszczone w centrum pustkowia. Znajacym szwedzki polecam lekture „Garpar, gipskatter och svartskallar” Andersa Johnsona – o wkladzie imigrantów z zycie gospodarcze Szwecji. Wiekszosc bruk (slowo znaje juz w XVI wieku) czyli mill towns zakladali bowiem przybysze z bardziej uprzemyslowionej i zamozniejszej czesci Europy. Przyjezdzali dysponujac know-how, majacy koncepcje co do zapotrzebowania na produkty i docelowych rynków zbytu. Sporo Niemców, Holendrów, Belgów i Szkotów – za wyjatkiem Zydów, których zaczeto wpuszczac dopiero od poczatku XIX wieku (i to wylacznie bogatych zachodnich). Zaraz po przyjezdzie mieszkalam przy Bruksgatan czyli ulicy Przemyslowej. Sek jednak w tym, ze o zadnym przemysle nie bylo juz od lat mowy – za to w okolicy straszyly pozostalosci po cukrowni i cegielni. W czesci niemalze gotyckich budynków bylej cukrowni (wybudowanej niewatpliwie z lokalnej cegly) miescily sie tanie sklepy, zas cegielnie kupil za grosze, ze wzgledu na przylegajaca do fabryki zyzna ziemie, dunski rolnik ze szwajcarska zona. Szwajcarka jezdzila wszedzie starym ambulansem, co potegowalo jeszcze wrazenie surrealizmu.

 

Przez krótki okres bylam spokrewniona z rodzina przybylych z Holandii baronów drzewnych. Ich przyklad dobrze ilustruje kto stal sie twórca szwedzkiego boomu gospodarczego: synowie burmistrza ze starej, zajmujacej sie handlem rodziny szlacheckiej, przyjechali tutaj we czwórke i wyruszyli na dziewicza pólnoc kraju. Zainwestowali glównie w lasy i przemyl drzewny oraz papierniczy, otwierajac tartaki, a pózniej isniejacy do dzisiaj koncern – stajac sie jedna z najbogatszych rodzin w Szwecji. Jeden z potomków dosc niechlubnie wpisal sie w szwedzka historie w roku 1931 – nie pozwalajac robotnikom organizowac sie obnizyl im pensje,  a potem sprowadzil lamistrajków, wywolujac fale protestów (pólnoc Szwecji nazywana nadal jest „czerwona”). Do stlumienia demonstracji zawezwane zostalo wojsko, które zabilo pieciu robotników i ciezko ranilo nastepnych pieciu. Tragedia ta stala sie czescia legendy socjaldemokracji i zyje w szwedzkiej pamieci do tej pory – rezyser Bo Widerberg nakrecil o tych wydarzeniach film pt. „Ådalen 31”.

wiosna-niebieska

Moim ulubionym pokoleniem jest pokolenie 90+, a nawet 100+ czyli ludzi, którzy uczestniczyli wlasnymi rekoma i intelektem w zbudowaniu dobrobytu. Imponujace bylo ich zaangazowanie w rozsmaite zaklady produkcyjne – dysponowali wiedza o odleglych osadach, nazwiskach wlascicieli i dziedzinach przemyslu. Wielu z nich zjezdzilo Szwecje wzdluz i wszerz. Mówili z pasja o okresie kiedy pracowali jako uczniowie po rozmaitych warsztatach, o narzedziach i udoskonaleniach technicznych, sypiac datami jak z rekawa. Mieli w sobie wiele godnosci – ciezko cale zycie pracowali i byli dumnie ze swoich osiagniec. Techniczny rozwój Szwecji to byla ich tozsamosc, która pozwolila wielu opuscic biedne, chlopskie rodziny. To ostatnie pokolenie ery przemyslowej (industrializmu), która potrafilo przepracowac w jednym zakladzie trzydziesci lat i doczekac sie przyslowiowego juz dzisiaj zlotego zegarka w podziece od wlasciciela zakladu.

 

Oprócz przemyslu drzewnego, stalowego, papierniczego, czesciowo chemicznego, tekstylnego, metalowego i zakladów przetwórstwa plodów rolnych osady typu bruket powstawaly takze przy hutach szkla. Mityczna grupa, wiazana z rozwojem technicznym juz w XVII wieku sa Walonowie. Podobno bylo ich tylko okolo tysiaca, ale duza czesc obecnej populacji Szwecji chetnie sie do pokrewienstwa z Walonami przyznaje. Waloni unowoczesnili i zrewolucjonizowali szwedzka technologie produkcji i obróbki pochodnych zelaza.

pajak-luizy

 

Polacy w Szwecji

 

Nie wiem jak wy, ale ja wychowana zostalam w przekonaniu, ze nie masz nad Polaka. Jak sie tylko ta zdolna bestia na wolny Zachód wyrwie, to od razu calemu swiatu pokaze – ze my nie jacy tacy, tylko zdolni, zaradni i pracowici. A zaraz za granica czeka na nas cala chmara pracodawców i innych dobroczynców, którzy o niczym nie marza, tylko o tym, zeby im sie jakis Polak przez nastawiona gesta siec przypadkiem nie wymknal. Ze jak Polak pokaze, co potrafi to go przygarna do szerokiego lona dobrobytu i wyszeptaja: nareszcie – czemu dopiero teraz?

 

Nie wiem kiedy ta legenda powstala i kto byl jej autorem? Czy to jeszcze zaborowe patriotyczne marzenia czy tez zimnowojenne mrzonki i dodawanie sobie animuszu? W kazdym razie dzisiaj kazdy moze wyjechac i na wlasnej skórze sprawdzic prawdziwosc owej tezy – i zapewne bolesnie sie rozczarowac. Tym niemniej niektórym udaje sie lepiej niz innym – ostrzegam z góry, ze moje kryteria powodzenia czy sukcesu sa skrajnie subiektywne – co juz zreszta zastrzeglam w tytule vademecum. Zdaje sobie sprawe, ze w zaleznosci od srodowiska sukces moze oznaczac cos zupelnie innego – a wrecz wykluczajacego sie (sukcesem polskich zlodziei jest opróznianie nalezacych do organizacji dobroczynnych szwedzkich pojemników z uzywana odzieza,– natomiast, jak dla mnie, to kleska narodowa). Rozumiem tez osoby, bedace ofiarami wygórowanych oczekiwan krewnych w kraju (patrz teza na wstepie), które swoje osiagniecia odpowiednio tapiruja i fryzuja – na uzytek zlaknionych (cudzego) sukcesu ziomków.

 

Zaczne od chwili obecnej – na pewno number one na liscie zajmuje Wonna I de Jong czyli Iwona de domo Koziatek, znana takze i w Polsce. Dlugo czarny kon zawodów, gromadzaca dyskretnie acz wytrwale majatek, który oceniany jest na okolo miliarda SEK. Caly majatek nalezy do niej oraz jej syna z synowa – nie zostal przepompowany do zadnej spólki ani wyprowadzony z kraju (majatek ulokowany w nieruchomosciach). Wypromowana ostatnio dzieki uczestnictwu w popularnych programach telewizyjnych. Kontrowersyjna, poniewaz swiadomie deklaruje wyzwanie rzucone prawu Jante: pokazuje sie swiatu umalowana, elegancko ubrana w suknie badz spódnice, na obcasie, z malo dyskretna bizuteria. Oprowadza tez chetnie reporterów po swoim zamku Yxtaholm, pokazujac krysztalowy zyrandol za milion SEK. Trudno wiec sie dziwic, ze prowokuje i w niedawnym telewizyjnym interview reporterka insynuowala, iz tak wielki majatek musial zostac zdobyty nielegalnymi machinacjami. W czasie tego interview wyszly na jaw i inne przesady o Polsce – a mianowicie jakoby urodzeni w PRL Polacy musieli miec sformatowane na komunizm mózgi, które nie nadaja sie do konstruktywnego dzialania w Szwecji. Przy okazji Wonna I rozbroila nastepny przesad: ze polskie kobiety nic nie robia, tylko marza o szwedzkim mezu jako bilecie do lepszego zycia – poniewaz szybko sie ze swoim pierwszym mezem rozeszla. Wnosi ferment do dyskusji o kobietach i równouprawnieniu, pokazujac ze odbiegajaca od szwedzkiego wzorca kobieta moze osiagnac wielki sukces – i potrafi sie nim chwalic w swietle reflektorów.

 

Kazdy chyba w Szwecji zna nazwe domu aukcyjnego Bukowskis, zalozonego w XIX wieku przez  Henryka Bukowskiego. Bylby to swietna reklama Polski gdyby nie to, ze zaden Szwed slynnego domu aukcyjnego z Polska nie kojarzy. Szlachcic Henryk Bukowski zaangazowal sie w postanie styczniowe i po jego upadku – oraz stracie majatku – uszedl do Szwecji. Troche popracowal dla króla, katalogizujac mu zbiory. Poza tym pozyczyl okragla sumke od Fryderyki Bremer, który to dlug, ku zdumieniu wierzycielki, potem solennie oddal. Dobra i madra Fryderyka pomagala Polakom nie tylko po powstaniu styczniowym, ale i wczesniej po listopadowym. Z czegos jednak trzeba bylo zyc i przedsiebiorczy szlachcic o dobrym smaku zaczal organizowac aukcje dziel sztuki – reszta dzisiaj jest historia. Nie tylko szwedzka, poniewaz Bukowski wspieral polskie muzeum w Rapperswilu oraz Akademie Umiejetnosci w Krakowie. Byl tez darczynca swiezopowstalego Nordiska museet. Musial stac sie na prawde bogaty, gdyz zostal w pisany w Svenska män och kvinnor, 1. Stockholm 1942 czyli w wydany przez Bonniers leksykon o tytule ”Szwedzkie kobiety i mezczyzni”. Oprócz szwedzkiego obywatelstwa cenzus majatkowy nadal mu miano Szweda.

obraza-obrazu-lousiana

Pierwszym znanym Polakiem, na nazwisko którego natknelam sie tutaj od razu, byl niezyjacy juz, wybitny artysta grawer, Czeslaw Slania. Byl autorem najpiekniejszych znaczków szwedzkich – i nie tylko – oraz projektantem banknotów. Uzyskal tytul Nadwornego Grawera i mial zaszczyt portretowac czlonków rodu panujacego. Wspaniale oddawal przyrode ozywiona i nieozywione, a takze sport, muzyke i taniec. Tak dopracowanych i artystycznych znaczków nie miala Szwecja przed nim i nie ma ich teraz, kiedy wycyzelowane znaczki pocztowe zastapily barwne nalepki. Cóz, czas cennych kolekcji znaczków – a nawet pisania listów – niestety juz minal.

 

Duza grupe Polaków w Szwecji stanowia polscy Zydzi – czesc osiadla tuz po wojnie, a wiekszosc po 1968 roku. Do tej pierwszej grupy nalezalo malzenstwo lekarzy Einchornów: Nina i Jerzy. Jerzy byl znanym dzialczem Chrzescijanskiej Demokracji, a Nina jest bohaterka ksiazki i filmu „Podróz Niny” – autorstwa swojej córki, Leny. Lena Einhorm – z wyksztalcenie tez lekarz – to znana dokumentalistka i pisarka, glosna ostatnio z powodu ksiazki o zonie Strinberga, Siri von Essen („Siri”). Zupelnie nie jestem w stanie zrozumiec dlaczego „Podróz Niny” nie zostala nalezycie wylansowana w Polsce – w Szwecji film uzyska dwie nagrody Guldbagge czyli dwa szwedzkie Oskary. Bratem Niny jest nastepny lekarz, Stefan Einhorn, autor poczytnych ksiazek o humanistycznym zabarwieniu.

 

W 1968 o schronienie w Szwecji poprosila rodzina Brombergów. Adam Bromberg potrafil tylko jedna jedyna rzecz: prowadzic wydawnictwo. Mimo braku znajomosci jezyka oraz rozeznanaia rynku, przy pomocy córki Doroty, udalo mu sie po wielu trudach wystartowac Brombergs – wydawnictwo szczycace sie publikacja wielu noblistów. Brombergs przyblizylo szwedzkiemu czytelnikowi proze elity: Izaaka Besheviusa Singera, J.M.Coetzee, Umberto Eco, Jonathana Franzena, Henryka Grynberga, Elfriede Jelinek, Czeslawa Milosza, Aleksandra Solzenicyna i Bruce’a Chatwina. W tym momencie to instytucja i potega literacka, z powodzeniem konkurujaca w duzymi domami wydawniczymi rodziny Bonnier  czyli miejscowych magnatów prasowych.

 

Z ta fala uchodzców przybyl takze najlepszy szwedzki kryminolog, Jerzy Sarnecki. Jego opinii zasiegaja czesto dziennikarze telewizyjni i za kazdym razem lamia sobie jezyk na polskim nazwisku, którego profesor nie zmienil. Troche latwiej ma znany dziennikarz Dagens Nyheter, Maciej Zaremba – jego imie i nazwisko mozliwe jest dla Skandynawa do wymówienia. Przedstawiac go nie musze, poniewaz jego dorobek jest znany takze i w Polsce. W Szwecji powoduje od czasu czasu mala burze piszac o tematach niewygodnych, drazac je wnikliwie i doglebnie.

 

Z kobiet mozna jeszcze wspomniec o Dominice Peczynski, której mama wyjechala z Polski. Dominika jest glównie celebrytka i jako zasluge mozna jej zaliczyc napisanie ksiazki kucharskiej o polskiej kuchni, która nie cieszy sie w Szwecji dobra opinia. Milosnicy kina znaja na pewno mieszkajaca na stale w Stanach Zjednoczonych Izabelle Scorupco. Do nowych nazwisk zaliczyc trzeba jeszcze Katrin Zytomierska, blogerke o jezyku ostrym jak brzytwa, wykorzystujaca do maksimum mozliwosci socjalnych mediów – czyli typowy przyklad osoby znanej z tego, ze jest znana. Wbrew pozorom jest to trudna sztuka, która niewielu udaje sie na dluzszy dystans.

instalacja

  1. Leci ten czas, leci. Właściwie wszędzie podobnie. To co piszesz o po-industrialnych terenach w Szwecji wygląda u nas bliźniaczo. Wiele tych niemal gotyckich budynków niszczeje lub niweluje się je bezlitośnie. Coraz mniej możliwe staje się też przepracowanie życia w jednym miejscu i opuszczenie go na koniec… z zegarkiem.

    Ciekawie opisałaś rodaków, którzy swój ślad odciskali i odciskają nadal w nowej ojczyźnie. Mało się wie o ich korzeniach? może za dobrze się zintegrowali, może wolą być już ‚szwedami’. Na szczęście tropisz ich i o nich piszesz, choć może nie wszyscy na to ‚zasługują’. Mam nadzieję że wiele osób (choćby tu) o nich przeczyta.

    A ten korzeń/konar baronów drzewnych, który ci odpadł po krótkim okresie? Może i dobrze, co tam będziemy szczepić nasze bujne polskie rody szczepkami z obcych krain🙂

    Nie masz nad Polaka? tylko jaki przymiotnik dodać? może poniższy, prześmiewscy, niezbyt serca krzepiący, he,he,he…
    A przy okazji dowiesz się i jaki rodzaj szczoteczki do zębów jest naj…
    http://polsky.wrzuta.pl/film/9p3cQ84hxbw/nie_ma_cfaniaka_nad_polaka..

    • jakos sie slabo identyfikuje ze spiewajacym raperem. niech ta on mówi za siebie… a podobne obrazki widzialam juz w niemieckim, rosyjskim, rumunskim i chinskim wydaniu. mysle, ze madrych i glupich statystycznie wszedzie j po równo

      slabo mu sie tez udalo o zydach, co to nas niby nie lubia. ostatnio przeslalam potomkowi zyda emigracyjnego z ’68 linki o muzeum zydów oraz festiwalu zydowskim w krakowie i byl przeszczesliwy!

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: