szwedzkiereminiscencje

Vademecum – XII

In Pamietnik, Szwecja on 15 Grudzień 2012 at 20:26

Tydzien obfitowal w wydarzenia rózne, bo to i Nobel, i próbne wigilie z obowiazkowym spiewami zbiorowymi, i bal u pracodawcy w Göteborgu (poziom glosnosci utrzymywal sie kolo 90 dB). Poza tym jazda we dwie sniezyce: niedzielna i sobotnia. A z przyjemnosci „Kobieta” Joanny Bator. Przechodze wiec od razu do vademecum, ilustrowanengo zdjeciami z przyjecia noblowskiego. Noblisci byli wyjatkowo sympatyczni tego roku i w swoich oficjalnych mowach nawiazywali do literatury – wszyscy oprócz laureata nobla literackiego.

nobel-gurton

Chlop na zagrodzie równy – polskiemu szlachcicowi

 

Zaglebiajac sie w szwedzka historie – na przyklad czytajac ksiazki nielubianego przez historyków Hermana Lindqvista – nie sposób oprzec sie refleksji, ze w porównaniu z Polska malu tu bylo szlachty. Jak byla to najczesciej maloznaczna i malobogata – nie liczac lilku arystokratycznych rodów. W kazdym razie cale sredniowiecze panowala ostra konkurencja o wladze i nowy król najczescie staral sie pozbyc konkurenta do wladzy, a wraz z nim jego szlechetnie urodzonych popleczników. Najbardziej wlos czytelnika jezy opis Stockholms blodbad czyli rzezi sztokholmskiej z roku 1520, kiedy to po drewnianym bruku stolicy splynela krew miedzy osiemdziesieciu a stu szlachetnie urodzonych osób i ich sluzby.

 

Duzo bezpieczniej – choc nie zawsze latwo – bylo chlopom. Nota bene, podobnie jak w Niemczech i Anglii na opkres zaraz po rzezi sztokholmskiej przypada okres ruchów chlopskich i wprowadzenie reformacji. Jesli poczyta sie „Anne, Hanne i Johanne” Marianne Fredriksson, „Emila z Lönnebrgi” Astrid Lindgren albo ksiazki Elsie Johansson o biednym dzierzawcy TåPelle to widac strukture wiejska jak na dloni. Chlop byl wlascicielem ziemskim, mieszkal w sporym domu i mial porzadne zabudowania gospodarskie. Czesc ziemi dzierzawil, razem z chata, tzw.torpare. Dzierzawa  placona byla w naturze badz odpracowywana jako rodzaj panszczyzny. Poza dzierawcami w gospodarstwach pracowali takze najemni pracownicy rolni, tzw.statare. Zorganizowana byla opieka nad starymi i bez srodków do zycia. Moze kluje to polskie poczucie wlasnej wartosci, ale zamozny szwedzki chlop byl odpowiednikiem polskiego szlachcica, co to gospodarujac na zagrodzie byl równy wojewodzie.

nobel-lefkowitz

 

Jazda samochodem

 

Jazda samochodem zdaje sie druga natura Szweda – przemierza kraj wzdluz i wszerz mimo poczucia winy z powodu wydzielania spalin. Kraj ma duza powierzchnie, a rodzina i praca bywaja rozproszone geograficznie. Jadac zalatwia sprawy przez telefon, a nawet czyta i wysyla wiadomosci SMS oraz korzysta z Internetu. Ostatnio stosowna instytucja wypowiedziala sie przeciwko zakazowi korzystania z komórki podczas prowadzenia samochodu, motywujac swoja decyzje badaniami, ze ludzie i tak do zakazu sie nie zastosuja. Za to powinno sie rozwijac techniki jak najmniej absorbujace kierowce.

 

Szwedzcy kierowcy jezdza bardzo dobrze, z zasady zachowujac duze odstepy miedzy samochodami. Nie nalezy wiec absolutnie „siedziec komus na ogonie”. Warto tez zachowywac przepisowa predkosc ( a obowiazuje teraz fauna i flora ograniczen co 10 kilometrów), poniewaz stosowane sa kamery drogowe. Albo – zazwyczaj w dni sloneczne – przez policjantów czajacych sie w krzakach albo przy drogach szybkiego ruchu. Te drugie sa sygnalizowane z odpowiedniej odleglosci. Nawet na autostradzie obowiazuje ograniczenie predkosci – czesto wyswietlane w formie elektronicznej, w zaleznosci od warunków pogodowych. Mandaty za przekroczenie predkosci sa w Szwecji bardzo wysokie i liczone w tysiacach koron.

 

O swicie i o zmierzchu najlepiej nie przemieszczac sie drogami przecinajacymi lasy, które nie sa odgrodzone specjalna siatka do zatrzymywania dzikiej zwierzyny. Wiekszosc Szwedów doznalo choc raz w zyciu kolizji z sarna badz losiem; zwlaszcza niebezpieczne sa te drugie. Sama moge zaswiadczyc, ze wszystko dzieje sie blyskawicznie. Kierowca widzi tylko katem oka cien zwierzecia, a potem juz sypie sie na niego szklo – i to w optymalnym wypadku. W razie nieszczescia czyli kolizji z dziczyzna nalezy zatrzymac sie, ogrodzic miejsce wypadku i zawiadomic od razu policje. W wypadku, kiedy zwierze zostalo zranione i uszlo z zyciem policja wysyla za nim mysliwego, trzeba wiec tez obserwowac w która strone los niedoszly samobójca zmyka do lasu.

 

Niezaleznie od tego czy przed samochodem przebiegnie sarna, dzik czy tez los warto zatrzymac samochód o odczekac – zwierzeta biegna zazwyczaj w towarzystwie. Ponownie w drodge mozna wyruszyc po odliczeniu szóstej sarny – wiecej ich na raz nie udalo mi sie spotkac.

nobel-sylvia

 

Swiatlo sloneczne i letnie fenomeny zbiorowe

 

Pory roku w Szwecji sa zasadniczo dwie: pierwsza ciemna, wietrzna i wilgotna na poludniu – alternatywnie ciemna i mrozna na pólnocy – oraz jasna. Co do tej drugiej to jak sie ma szczescie to bywa sloneczna. A poniewaz meteorologom nie mozna wierzyc od dawna, nawet publikowanemu na lamach popoludniówki Aftonbladet niemieckiemu Wolfgangowi Röderowi, to na wszelki wypadek Szwed biegnie przed dom i usadza sie w sloneczku jak tylko pojawia sie blade pierwsze promyczki na wiosne. Niezaleznie od ostrzezen lekarzy dermatologów naraza sie na raka skóry, poniewaz opalenizna nalezy do dobrego tonu pora jasna. Zamiast unikania slonca stosuje kremy z coraz silniejszym filtrem, co z kolei wprawia go w panike  ze wzgledu na obecnosc wnikajacych do organizmu nanoczastek. Ani zagozenie rakiem za zewnatrznej powloce ciala, ani zawalem we wnetrzu nie jest w stanie odstraszyc Skandynawa od zatankowania niezbednego do zycia swiatla i naturalnej witaminy D.

 

Sprawiedliwosci oddajac zadosc nalezy dodac, ze klimat nad morzem, a zwlaszcza na zachodzie kraju jest lagodny (i morski) dzieki spieszacemu do Norwegii Golfsztromowi. Jak przyjdzie dobry rok to na plaze wylegaja turysci, zwlaszcza miejscowi, poniewaz zazwyczaj w lecie wyjezdza sie domku letniskowego na wsi – a nie zagranice. Takie lato potrafi byc piekne, gdyz wegetacja pojawia sie jakby za dotknieciem rózdzki czarodziejskiej w trakcie nocy Walpurii czyli na przelomie kwietnia i maja. Silne swiatlo wydobywa kolory z krzewów w ogrodkach, które sa wielka pasja kobiet. Nawet na poludniu trzeba latem spuszczac na noc rolety, zeby intensywne slonce nie budzilo wschodzac jeszcze po nocy.

 

Zachwyt nad latem przejawia kazdy z osobna, wykazujac neurotyczna wrecz aktywnosc towarzyska, jak zorganizowane spoleczenstwo. Kazdego roku wszyscy wstrzymuja oddech, zeby sie dowiedziec kto w tym roku zazna zaszczytu bycia zaproszonym do programu pierwszego radio, P1, zeby stac sie gospodarzem programu Sommar (Lato). Sygnatura programu jest melodia Sommar, Sommar, Sommar (Lato, Lato, Lato). W tym momencie program zyskal wysoki status i latem ma codziennie innego gospodarza (sommarpratare), który po uzyskaniu zaproszenia moze mówic w zasadzie o czym zapragnie oraz dobierac muzyke. Jedynym wspólnym mianownikiem gospodarzy programu jest ich popularnosc. Sa to artysci, osobowosci kultury, sportowcy, komicy, pisarze, przedsiebiorcy, ludzie teatru, policjanci, wolontariusze, komputerowcy i politycy. Ich wypowiedzi sa cytowane w mediach i staja sie tematem rozmów towarzyskich. Program narodzil sie w roku 1959.

 

Druga letnia plaga czy tez pasja (letnia nie pory roku, bo pasja jest goraca) jest Allsång på Skansen. To jest fanstastyczne zjawisko, bedace dowodem ma wysoka kulture muzyczna Szwedów oraz ich fenomenalny zmysl organizacyjny. Allsång mozna przetlumaczyc jako spiewanie zbiorowe czy tez spiewy chóralne, co po polsku brzmi niezbyt zachecajaco. Tymczasem Szwedzi uczynili ze spiewów chóralnych sztuke (czesto trenowana na przyjeciach w formie przyspiewek i toastów spiewanych). Skansen po szwedzku nie oznacza tego samego, co po polsku, choc zródlem polskiego okreslenia jest sztokholmski Skansen. Bo Skansen jest tylko jeden czyli park zalozony w roku 1891 w dzielnicy Djurgården. W parku tym od roku 1935 odbywaja sie spiewy z koryfeuszem, którym bywa luminarz szwedzkiej kultury, a ostatnio znany prezenter telewizyjny. Pierwsze spotkania w Skansenie to byly lata spiewania piosenek rewiowych oraz patriotycznych – szczególnie w czasie drugiej wojny swiatowej. Przeprowadzono tez konkursy na najladniejsza, nowonapisana piosenke letnia – cos w rodzaja letniego festiwalu piosenki, tyle ze tlumnie odwiedzanego. Obecnie Allsång transmitowany jest pzrez telewizje publiczna latem, w kazdy wtorek o godzinie dwudziestej. Rekord spieajacej publicznosci padl w roku 2006, kiedy wspólnie speiwalo dwadziesia odiem tysiecy osób w Skasenie i 2,2 miliona pzred ekranami telewizorów.

nobel-krol

 

Ubranie a kalendarz

 

Z jednej strony Szwedzi sa szalenie praktyczni i maja oddzielne sklepy z odzieza ochronna wszelkiej masci. Robotnicy dumnie paraduja z niebieskich owerolach – a szczególnie ich arystokracja czyli ciesle, majacy w talii pasy z kieszeniami na narzedzia. Na lunch udaja sie w ortopedycznym obuwiu ochronnym o wzmocnionych palcach. No i mawiaja: nie ma zlej pogody, sa tylko zle ubrania. Z drugiej strony prywatnie czesto ubieraja sie zgodnie z kalendarzem: o, to juz wiosna – trzeba dzisiaj zalozyc szorty – a nie faktycznym stanem pogody. Zahartowanie zahartowaniem, ale czasami az ciarki przechodza jak sie widzi podczas padajacego sniegu z deszczem rodzinke wygalantowana z nowa garderobe wiosenna. Tego fenomenu nigdy nie udalo mi sie wyjasnic– czy ludzmi powoduje tesknota za ciepla pora, która usiluja przywolac wesola i kolorowa odzieza? Czy tez chec zablysniecia nowa kolekcja z katalogu wysylkowego i pochwalenia sie przed sasiadami? Bo za rok moda sie zmieni i trzeba bedzie kupic nowy model szortów.

 

 

Fizjologia publiczna – plucie i sikanie

 

Do szokujacych zwyczajów w Szwecji nalezy plucie na ulicy. Pluja, nie wiedziec czemu, glównie mlodzi ludzie. Bez zazenowania i jeszcze nigdy mi sie nie zdarzylo uslyszec, zeby ktos inny sie oburzyl badz w inny sposób zareagowal. Plujcy pluja gdzie popadnie – jak sie ma pecha to nawet na podloge w pociagu. Na ulicy, zwlaszcza w duzym miescie trzeba patrzec pod nogi, zeby nie nadepnac w cudze pratki Kocha.

 

Inna plaga jest sikanie przydrozne. Mezczyzni parkuja swoje samochody przy szosie, odwracaja sie tylem i spokojnie, w rozkroku, oddaja aktowi wydzielania moczu. Jezeli przejezdzajacy obok samochód da wyraz swojemu nieukontentowaniu poprzez nacisniecie sygnalu klaksonu, wtedy sikacz co najwyzej odwróci sie i pomacha przejezdzajacym wesolo. Mezczyzni w sile wieku sikaja w cieniu samochodów, zas mlodzi chlopcy obsikuja swoje motorynki. Zwiazek przyczynowo-skutkowy miedzy zwiazkiem rozwoju motoryzacji a szwedzka kultura zalatwiania sie jako temat pracy doktorskiej zostawie chetnie dla kogos innego.

  1. Coraz bardziej ta ‚twoja’ Szwecja mi się podoba. I tak wytworna ze zdjęć (ba!) i ta sielska-anielska z opisów.
    Zwyczajów ludycznych mnogość wielka jak i na naszej ziemi. Też (panowie) u nas pluć i siusiać przepadają publicznie.
    Widać płeć męska nie różni się specjalnie mimo dzielącej szerokości geograficznej🙂

    Zwyczaj latania na golasa (szorty w śniegu) w krajach na północ od nas zdumiewa mnie niezmiennie. Widywałam ‚zdrowo posiniałe’ familie na północy Niemiec, Francji itd.itp., gdy ja zakutana w szale, czapki, rękawiczki – dygotałam z chłodu. Anglicy potrafią nawet w tęgi mróz podwinąć rękawy. Ciekawe…

    Najbardziej podoba mi się rozważne prowadzenie aut, nie ważne w jaki sposób osiągnięte. U nas co roku, kraksy zmiatają z powierzchni kraju ‚całe miasteczko’. Może to dlatego politykom tak bardzo zależy na zwiększeniu dzietności ??

  2. ewo – b sie ciesze, ze nadal czytasz i na dodatek aprobujesz! kreacje noblowskie ogladam z przyjemnoscia co roku – podobnie zreszta jak debate laureatów prowadzona przez dziennikarke BBC. natomiast ludzie jak to ludzie – po prawdzie wszedzie tacy sami. twoja pochwale lykam jak ges kluski i ciesze sie, ze udalo mi sie zamiast mitu chlodnego skandynawa przedstawic pelnokrwistych mieszkanców SE😉

    co do ruchu drogowego to szwedzkie wladze mialy „zerowa wizje” wypadków smiertelnych, ale do tego pewnie nigdy sie nie dojdzie. mnie sie tez to spokojne jezdzenie podoba, szczególnie w trudnych warunkach ostatniego tygodnia

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: