szwedzkiereminiscencje

Wo die wilden Kerle wohnen-Nash

In Ksiazki, Przywracanie pamieci, Sztuka, Szwecja on 16 Lipiec 2012 at 00:38

Jörgen Nash / Vingeslag over vandet / 1994

Tak sie zlozylo, ze po raz pierwszy zetknelam sie z ksiazeczka Maurice Sendaka „Gdzie mieszkaja dzikie stwory” w jezyku niemieckim. Mój syn mial wtedy trzy lata i niemiecka przyjaciólka stwierdzila, iz jak najbardziej nalezy mu sie tytul „dzikiego chlopaka” (wilder Kerl). Tytul ten tym bardziej przyslugiwalby les enfants terribles skandynawskiej – i europejskiej – kultury, braciom Jörgenowi Nashowi i Asgerowi Jornowi. Którzy z domu nazywali sie po prostu: Jörgensen (zamiast przeglosu powinnien byc znaczek przekreslenia, którego na mojej, szwedzkiej, klawiaturze brak). Zyli nie tak dawo temu – Nash zmarl w roku 2004 – ale patrzac na obecny kierunek rozwoju spoleczenstw, zdajacych sie zgodnie maszerowac w szeregu konsumcjomizmu, w swietlanym kierunku nowego mieszczanstwa, to az sie wierzyc nie chce, ze swiat wywinal taka wolte. Bracia zgodnie sie pewnie teraz w swoich grobach przewracaja. Na zdjeciu ponizej nie tyle przewracajacy sie grobie Nash i Jorn, ale Finn Sörensen, zakopany na dziedzincu Drakkabygget na cale czternascie godzin (wykopany dzieki interwencji policji). Nastepnie zostal zawieziony na psychuszke w Helsingborgu i wypuszczony dopiero po czterech dobach na skutem protestów spolecznych.

Wszystko zaczelo sie od tego, ze mieszkam po sasiedzku z mitycznym miejscem Drakkabygget, które chcialam opisac we wlasnie tworzonym vedemecum. Zamierzalam sie czegos wiecej dowiedziec od osób które znaly dramatis personae, co moze mi jeszcze dane bedzie, ale co na razie sie opóznia. A mnie mija termin zwrotu ksiazki, wypozyczonej z biblioteki w Malmö. Ksiazka jest tak piekna, ze bym jej najchetniej nie zwracala – gdyby sie tylko dalo. Co prawda napisana glównie po dunsku (czasami jeszcze dla urozmaicenia po norwesku i szwedzku), lecz bogacie ilustrowana, a przede wszystkim cudownie graficznie opracowana przez (trzecia) zone Jörgena Nasha, Lise Zwick. Te wlasnie Lise mam nadzieje spotkac, o ile moi posrednicy znowu nie zawioda. A ze przynajmniej jeden z nich, jeszcze od czasów zamieszkania w bohemicznej Christianii, zazywa tego i owego, to musze sie uzbroic w chrzescijanska cnote cierpliwosci.

Bracia J, jak ich bede odtad nazywac, nie mieszcza sie w ciasnych ramach statycznej historii sztuki. Bo ze sztuke uprawiali, to nie ulega najmniejszej watpliwosci: poezje, malarstwo, emalie, ceramike, rzezbe, happening, collage, assemblage – i jeszcze pewnie pare wyzej niewymienionych rodzajów sztuki by sie znalazlo. Z jednej strony to bogactwo talentów – od lietrackiego, po plastyczny i zaangazowanie spoleczne. Nie dajacy sie zakwalifikowac w zadnym aspekcie zycia: zaczynali w organizacji religijnej, byli aktywnymi czlonkami organizacji komunistycznej podczas wojny i stworzyli intelektualne podwaliny miedzy innymi rewolty 1968 dzieki swojemu zaangazowaniu w ruch sytuacjonistów. Zaangazowaniu to malo – nalezeli do czlonków zalozycieli i pózniej rozsadzali ciasne ramy organizacji. Buntowniczy i anarchistyczni, nie znoszacy autorytetów, spoleczenstwa mieszczanskiego, zyli tak, jak nauczali. Jorn nie przyjal nagrody Gughenheimów, postponujac darczynce. Nash wywedrowal do Szwecji, tworzac osrodek dla kiluset miedzynarodowych artystów. Pozostajac jeszcze przy stronie plastycznej, od której rozpoczelam ten akapit: wspóltwórcy grupy COBRA, taszysci, sytuacjonisci w Paryzu, we Wloszech i w Szwecji, wspólpracujacy m.in. z niemiecka grupa SPUR. Asger Jorn nalezy do najwybitniejszych malarzy lat piecdziesiatych sztuki swiatowej. Mlodszy brat, Jörgen Nash, zyskal uznanie glównie jako poeta.

Chyba przejelam od Szwedów manie szukania odpowiedników, bo ogladajac prace Nasha zastanawialam sie intesywnie kogo mi w polskiej sztuce najbardziej przypomina. No i okazalo sie, ze potrzebowalam bym paru odpowiedników (tylko do strony plastycznej): Hasiora, Kantora i Beresia. A jeszcze te dzikie kolory, niczym u klasycznych fowistów. Niektóre rysunki braci J przypominaja jako zywo Witkacego. Z Jornem jest latwiej: zostal sklasyfikowany jako abstrakcyjny ekspresjonista.

Ksiazka wydana zostala, zeby uczcic szescdziesiacielecie pracy twórczej Jörgena Nasha – zaczynal w wieku lat czternastu,  z okazji strajku wlókniarzy w rodzinnym Silkenborgu. Jakos sie go te czwórki trzymaly, gdyz zmarl w dziesiec lat pózniej, zas w roku 1964 najprawdopodobniej obcial glowe kopenhaskiej Malej Syrence. Sprawa nie jest wyjasniona do konca, ale pod koniec zycia Nash przyznawal sie do czynu, który kiedys narobil wiele halasu. Zapewno dla wielu trudne bylo do przyjecia powazne przeslanie Nasha – wiezionego podczas wojny w berlinskim Zuchthaus Moabit, zaangazownaego po stronie syndykalistów, obroncy praw Indian w Amazonii – poniewaz glosil haslo homo ludens, czlowieka bawiacego sie. Jego szeroka twarz jasniala radoscia zycia – w odróznieniu od niezmiernie przystojnego starszego brata. Protestowal przeciw wojnie w Wietnamie (happening w kopenhaskim teatrze królewskim w 1971), masakrze w Pekinie, w Sarajewie – a mimo to ludzie pamietaja go glównie jako gospodarza domu, gdzie wszyscy biegali po podworcu na golasa. Jednoczesnie zgorszyl i zarazil wolnoscia szwedzkich chlopów, wlascicieli sasiednich zagród. Jakkolwiek jego ludyczna dzialalnosc miala glebokie filozoficzne przeslanki, wywodzace sie od innego Dunczyka, Kierkegaarda (z elementami Nietschego), to niewtajemniczeni widzieli glównie wielki wyglup.

Jako pointe pozwole sobie wkleic gotowy juz fragment mojego tekstu, który zawarty bedzie w vademecum:

 

Z kolei w Ubbeboda odbyly sie w roku 1974 studniowe warsztaty rzezbiarskie. Uczestniczyla w nich kolonia artystyczna z Drakabygget, Niemcy (kolonia wspólpracowala z grupa SPUR), Polacy i Japonczycy. Polska artystka konceptualna, Teresa Murak, spowodowala swoja instalacja „Równowaga balansu” (skladajacej sie z dziury w ziemi oraz kupca gruntu z wykopu) interwencje policji. Trzydziestolecie warsztatów uczcilo ponad piecdziesieciu artystów z calego swiata, w tym Yoko Ono, która akurat przebywala w Danii. Czlonkiem kolonii artystów byl takze Yoshio Nakajima, który wystawial swoje prace miedzy innymi na Biennale w Krakowie. Yoshio Nakajima uczestniczyl w przeszlo pieciuset happeningach, w tym wspólnie ze wspomniana juz Yoko Ono i Robertem Rauchenbergiem. Warsztat Wolnosci Drakabygget nazywany jest Ostatnia awangarda dwudziestego wieku – przez kolonie przewinelo sie kilkuset artystów z róznych krajów. Ich dzialalnosc miala wymiar nie tylko plastyczny, ale takze polityczny, obyczajowy i poetycki – o korzeniach w ruchu lewicowym, anarchistycznym i pokojowym (wydawano pismo skierowane przeciwko broni nuklearnej). Ich dzialanosc byla nie tylko efemyryda, zwazajac na wymiar artystyczny i zasieg oddzialywania. Dlatego skandalem jest, ze próba stworzenia miejscowego, dunsko-szwedzkiego muzeum na miejscu czyli w Örkeljunga nie powiodla sie.  Ani mieszkancy okolicznym gmin ani nawet stolicy nie zdaja sobie sprawy z rangi tego miejsca. Najdziwniejszy w tym wszystkim, ze szefowie lokalnych biur turystycznych i pracownicy urzedów gmin caly czas sie glowia co by tu wymyslic, zeby przyciagnac turystów. Zdecydowanie lepiej rozreklamowany jest naiwistyczny rzezbiarz ludowy Döderhultarn (Axel Robert Petersson) niz abstrakcyjni ekspresjonisci o swiatowym formacie (europejscy odpowiednicy Jacksona Pollocka).

  1. Zapalona czytelniczka to pewnie i na Alaskę pognałaby za książką. Do Malmo od ciebie pewnie nie za blisko ?
    Chłopaki faktycznie mieli talenty i ciekawe życie. Dziwne, że w Skandynawii nie potrafią zdyskontować potencjału turystycznego miejsc, których nazw nawet nie staram się powtórzyć. W takiej Francji, kilkadziesiąt kilometrów przed – już są tablice „uwaga! norki”, a na miejscu 4 wyliniałe sierotki wychylają pyszczki z klatek🙂
    Abstrakcyjni ekspresjoniści nie są moimi ulubionymi, mój rozumek z trudem ogarnia ich koncepty, nie mniej jednak kilkadziesiąt lat zaangażowania w tak wiele dziedzin życia – robi wrażenie. Może jaka telewizja nakręci tam serial z życia ‚sfer artystycznych’, wówczas PR ruszy z kopyta. ‚Wielki wygłup’ zawsze w cenie.

  2. do wylenialych norek TEZ tutaj tabliczki sa. podobnie jak do domoroslych „artystów”, kt sprzedaja „sztuke” czyli przedmioty dekoracyjne, o watpliwych wartosciach dekoracyjnych😉

    wyglup wyglupem, ale nash mial wymiar pozawyglupowy: byl poeta, artysta i filozofem. zacytuje tu profesora na lundzie i kopenhadze, ingvara holma: „on sam nazywa te czesc swojego zycia poetyczno-polityczna partyzantka. partyzantka mogla dotyczyc ucisku, okupacji, sytuacji kiedy chlopiec popelnia samobójstwo, a ksiazd odmawia mu pochówku, biedy czy nienawisci do imigrantów. w brukowym teatrze jörgena nasha – kiedy napotka te zjawiska – wrze prawdziwy i zdrowy gniew”

    z kolei ebbe klövendal reich pisze: „walka o ludzka wolnosc i godnosc”

    mnie sie wydaje, ze w czasach, kiedy doda zostaje sadownie skazana, nieznalska pzreszla tyle procesów i upokorzenia takich ludzi jak nash ze swieca szukac! posiadal rzadka ceche: odwage cywilna

  3. Nie miałam co do tego wątpliwości, zamieszczone cytaty utrwaliły tylko moje przekonanie.
    Tak się nawyrabiało, że lepiej być ‚wyleniałą norką’ niż artystą, czy filozofem. Nie lubi się tych co wolności i godności bliźnich bronią, więc obśmiewa się ich przy lada okazji. Odwaga cywilna to dziś towar deficytowy. Tzw. odwagę mają już chyba tylko krzykacze partyjni, prezentowani z ochotą w programach informacyjnych. Taka postawa przekonuje ‚przeciętnego obywatela’, że nie warto dołączać do grona TAK ‚odważnych’. Na wszelki wypadek, coraz więcej osób prezentuje postawę konformisty. Brzydkie i przykre; cóż świata nie naprawimy (!?). Szczególnie bez Nash’a.

  4. ja tam mysle, ze wespól-wzespól warto spróbowac? pluje sobie w brode, ze nie poznalam nasha jak jeszcze zyl. teraz nadal licze na spotkanie z lis – choc zdaje sie za wiele nie ma co spordziewac, bo podobno j dosc zalkoholizowana

    ta „wyleniala / wyliniala norka” b mi sie podoba!!

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: